11 C
İstanbul
17 Aralık 2018
Evren Popüler Bilim

Evrenden Yaşlı Yıldız Mı Keşfedildi: Methuselah Yıldızı (HD 140283)

Aslında bu yeni bir mevzu değil, yıllardır evrenden yaşlı bir yıldız bulundu haberi ortalarda dolaşıyor. Ne yazık ki bu haber, evrenin yaşının dahi nasıl hesaplandığını bilmeyen kişilerce ortaya atılan zırvalıktan başka bir şey değil. Elbette evrenden yaşlı bir yıldız keşfedilmedi çünkü evrenin yaşını belirleme (test etme) yöntemlerimizden birisi zaten evrendeki en yaşlı gök cisimlerini aramak. Üstelik olay bununla da bitmiyor; bahsi geçen yıldızın yaş hesaplaması, evrenin yaşından fazla değil. Sadece hata aralığı büyük olduğu için, bu limitin üzerine çıkıyor fakat o yaşta olamayacağını biliyoruz. Nedenleriyle ele alalım.

Haberin Arkasındaki Bilimsel Gerçekler

Birinci olarak, evrenin günümüzde belirlenen yaşını inceleyelim. Standart modele göre yapılan Planck uydusu gözlemlerinin 2015 verilerine göre evrenin yaşı 13.799±0.021 milyar yıl. Buradaki ± (artı-eksi) işareti şunu ifade ediyor: Evrenin yaşı 13.778 ile 13.820 milyar yıl arasında bir yerlerde olmalı. Yani çok çok ufak bir hata payımız var, bu hata payı da elbette yaptığımız ölçümlerden geliyor, elinize bir cetvel alıp bir kalemin boyunu ölçmeye çalışsanız muhtemelen aynı hassasiyeti ancak yakalayabilirsiniz. 13 santimetrelik bir nesneyi 0.21 milimetre hassasiyetle ölçmek demek bu. Elbette iş bir kalemin boyunu ölçmekten çok çok daha zor olduğu için bu hata payı takdire şayan bir değerdir. Bu yaşın nasıl hesaplandığını detaylı olarak şu yazılarımızda bulabilirsiniz (bkz. Evrenin Yaşı Nasıl Hesaplanır?)

İkinci olarak, bahsi geçen Methuselah yıldızının (ya da katalog adıyla HD140283’ün), yaşıyla ilgili hesaplara baktığımızda şunu görüyoruz: 2013’de yayınlanan makalenin özet kısmında yıldızın yaşı 14.46±0.31 milyar yıl olarak bahsedilmiş! Fakat olay bununla bitmiyor, yazı devam ediyor ve özetle diyor ki: “…diğer hatalar da dahil edildiğinde hata payı ±0.8 milyar yıla çıkmaktadır. Bu da evrenin yaşıyla ilgili yapılan gözlemlerle uyuşmakta ve büyük patlamadan hemen sonra oluşmuş olabileceğini göstermektedir”. Başka söze gerek var mı?

2013’te yıldızın yaşına dair hesaplamaların paylaşıldığı makale. Başlıkta dahi “Büyük Patlama’dan hemen sonra oluşan yıldız” ifadesi görülmektedir. Makale 2013’te çıktığı için son cümlede verdikleri evrenin yaşı, bizim verdiğimiz yaşından biraz farklı; eski hesaplanmış değeri. Fakat aralığın aynı olduğunu görüyoruz.

Özetle söz konusu olay, hata payı kavramının bilinmemesinden gelmektedir (bunu makaleyi yazanlar pekala biliyorlar, biz yanlış haberin yazarlarından bahsediyoruz). Yıldızların yaşlarıyla ilgili hesaplamaları yapmak oldukça zordur ve bu tür hesapların hata payı genellikle çok büyüktür. Methuselah için 2013 makalesinde biçilen yaş 14.46±0.80 milyar yıl düzeyinde yani yıldızın yaşı yapılan hesaplara göre 13.64 ile 15.36 milyar yıl arasında bir yerde olmalı. Evrenin yaşına dair yapılan diğer tüm gözlemler ki bunlar tek bir gözlem değil ve birbirinden bağımsız bir sürü gözlemden oluşuyor; 13.64 milyar yıl değerine daha yakın olması gerektiğini gösteriyor. Zaten makaleyi yazanlar da bunun pekala bilincindeler çünkü hesapların nasıl yapıldığını en iyi onlar biliyor. Fakat her nedense, yazılan yazıları okunsun (para kazanayım, şöhret yapayım) diye gerçek dışı haber yapmaktan çekinmeyen kişiler bunu evrenden yaşlı yıldız olarak lanse etmekten de çekinmemektedir. Halbuki yapılan bilimsel çalışma(lar) bunun böyle olmayacağını açıkça belirtiyor! Üstelik başlıklarında kocaman yazıyla!

Bilimi Hafife Almak

Buradaki bir diğer üstüne düşülmesi gereken nokta ise bilimin ve bilim insanlarının aşırı hafife alınmasıdır. Düşünün, bu insanların çoğu günün 18 saatini çalışmaya ayırıyor ve bu insanlarla röportaj yapacak kadar bile vakti bulamıyorsunuz, asistanlarıyla görüşebilirseniz ne ala. Fakat gel gelelim konudan bihaber birçok kişi, “evrenden yaşlı yıldız bulunmuş demek ki yapılanlar hatalı” diye düşünebiliyor. Fakat bilmiyor ki zaten evrenin yaşını belirleme yöntemlerinden birisi evrendeki en yaşlı gök cisimlerinin gözlemi. Zaten halihazırda sayısız gözlem yapılmış, teorik hesaplama ortaya sunulmuş durumdayken, üstelik gözlemler tek bir yöntemle değil birbirinden bağımsız birçok yöntemle yapılıyor ve hepsi birbirini doğruluyorken… Bilim insanlarının böyle basit bir faktörü göz önünde bulunduramayacağını düşünmek, ciddi bir gaflettir. Bu durum, hayatında kafasını suyun altına sokmamış birinin bir olimpik yüzücüye gidip “suyun altında nefes alabilirsin sen neden nefesini tutuyorsun ki” demeye benzemektedir. Olimpik yüzücünün geçerli bir sebebi olduğu gayet açıktır, öncelikle ona bunu neden yaptığını sormak ve bilgilenmek gerekir. Unutmamak gerek ki en büyük tehlikelerden biri, bilgi sahibi olmadan fikir sahibi olmaktır.

Bu sebeple böyle bir haberle karşılaşıldığında ilk düşünülmesi gereken haberin gerçekliğini sorgulamaktır. Çünkü buradan da görüldüğü üzere, kişisel çıkarlar uğruna birçok insan sizi manipüle etmeye çalışmaktadır. Burada konu sanat da olur, bilim de olur, teknoloji de olur, siyaset de olur, her şey olur. Fakat bilmelisiniz ki bu tür iddiaların altı çoğunlukla boştur. Çünkü bugün evrenin yaşıyla ilgili hesaplamalara dair makaleleri okumaya başlasanız muhtemelen her birini okumak için yıllarca okumaya devam etmeniz gerekirdi. Bunca çalışmayı, tek bir yıldıza dair çalışmayla çöpe atamazsınız, bu durumda olsa olsa yıldıza dair yapılan hesaplarda hata olacağı ilk akla gelmesi gerekendir. Binlercesinin hatalı olması mı mantıklıdır yoksa birinin mi? Üstelik bu biri de diğerlerinin hassasiyetinin yanına yaklaşamayan çok kaba bir ölçüme sahipken…

Ögetay Kayalı


Referanslar
1. Bond HE, Nelan EP, VandenBerg DA, Schaefer GH, Harmer D. HD 140283: A Star In The Solar Nighborhood That Formed Shortly After The Big Bang. The Astrophysical Journal. 2013;765(1):L12. doi:10.1088/2041-8205/765/1/L12
Kapak görseli: Digitized Sky Survey (DSS), STScI/AURA, Palomar/Caltech, and UKSTU/AAO

Bize destek olarak daha çok içerik üretmemize katkıda bulunun!

Related posts

Safsata: Otoriteye Başvurma

Ögetay Kayalı

Yeni Uydu Uzayda Şekil Değiştirecek!

Rasyonalist

Güneş Batarken Neden Kırmızı Görünür?

Ögetay Kayalı

Yorum Bırakın