Popüler Bilim

Çoban Yıldızı Nedir? Nerede, Ne Zaman ve Nasıl Görünür?

Hikayenin Öne Çıkanları
  • Çoban Yıldızı
  • Ne Zaman Görünür?
  • Nasıl Görünür?
  • Nerede Görünür?

Çoban yıldızı, gökyüzüne bakan muhakkak herkesin hayatının bir döneminde duyduğu, oldukça parlak bir gök cismidir. O kadar parlaktır ki, mutlaka dikkat çeker. Bu nedenle büyük bir çoğunluk bunun kutup yıldızı olduğunu düşünür. Lakin çoban yıldızı olarak adlandırdığımız bu gök cismi aslında bir yıldız bile değildir. Güneş sisteminin ikinci gezegeni olan Venüs’tür.

Çoban yıldızı aslında bir yıldız değil Venüs’tür.

Çoğunlukla gökyüzüne gün batımında baktığımız için özellikle bu zamanlarda fark edilse de gün doğumları sırasında da görünür. Fakat gecenin ilerleyen saatlerde görme şansınız yoktur. Bunun ardında aslında oldukça basit bir prensip yatar.

Çoban Yıldızı (Venüs) Ne Zaman Görünür?

Venüs, Güneş ile Dünya arasında yer alan bir gezegendir, biz astrofizikçilerin tabiriyle bir iç gezegendir. Aslında iç gezegenin tanımı asteroid kuşağı ile Güneş arasında kalan gezegenlerdir, yani Merkür, Venüs, Dünya ve Mars. İçeride kaldığı için Dünya’nın ve Venüs’ün yörünge hareketinden dolayı, Dünya’dan baktığımızda hiçbir zaman Venüs, Güneş’ten belirli bir uzaklıktan ileride yer alamaz. Şu noktada biraz kafanız karışmış olabilir, fakat aşağıdaki görsel bu durum oldukça yalın bir şekilde özetliyor.

iç gezegen dış gezegen konum parlak yıldız 2
Figür 1: Merkür, Venüs ve Mars’ın Dünya’dan bakıldığında konumları

Görselde bütün çizgiler Dünya’dan diğer gezegenlerin yörüngelerine çizilmiş. Turuncu çizgiler Merkür’ün yörüngesinin sınırlarını kapsıyor, kırmızı ise Venüs’ün ve mavi kesikli çizgiler ise Mars’ın. İlk dikkat çeken şey, Mars’ın her yöne, 360° boyunca yayılan bir yörüngesinin görünmesi. Fakat Merkür’ün ve Venüs’ün bir açıyla sınırlandırılmış durumda. Bu durum şunu ifade eder: Merkür ve Venüs, gökyüzünde Güneş’ten daima belirli bir uzaklık aralığında bulunur, daha ötesine gidemez!

Venüs, gökyüzünde Güneş’e yakın olmak durumundadır. Bu nedenle gün batımı ve gün doğumunda görünür.

Bu durumu gökyüzündeki görünümüyle hayal etmek belki de daha kolay olacaktır. Bunu aslında yörüngesini gökyüzünde hayal ederek yapmak mümkündür.

Venüs çoban yıldızı gökyüzü konum iç gezegen - Virginia Edu
Figür 2: Gün batımı sırasında Merkür ve Venüs’ün bulunabileceği bölge.

Yukarıdaki görselde de görüldüğü üzere Merkür ve Venüs, açıkladığımız yörünge durumundan dolayı gökyüzünde Güneş’ten daima belirli bir uzaklıkta bulunabilir. Fakat Mars, Jüpiter, Satürn, Uranüs ve Neptün gezegenleri, Güneş ile Dünya arasında yer almadıklarından dolayı onlar gökyüzünün herhangi bir yerinde bulunabilir.

Mars, Jüpiter, Satürn, Uranüs ve Neptün gezegenleri gökyüzünde Güneş’ten çok daha uzakta (hatta tam aksi yönde) bulunabilir.

Nasıl Görünür?

Çoban yıldızı yani Venüs, gökyüzünde Güneş ve Ay’dan sonra en parlak gök cismidir. Bunu Jüpiter takip eder ve zaman zaman yörünge hareketlerimiz dolayısıyla biri yakınken diğeri uzak kaldığından ötürü, parlaklıkları değişir. Fakat çoban yıldızı olarak andığımız Venüs’ün minimum parlaklığı, Jüpiter’in maksimum parlaklığından biraz daha fazladır. Lakin bu fark gözümüzün fark edebileceği düzeyde değildir ve bazen ikisini karıştırmamıza neden olur.

Maksimum parlaklığa ulaştığında özellikle çok belirgin bir şekilde görülür. Gezegenler (özellikle Venüs), Dünya’ya nispeten yakın bir gök cismi olduğundan dolayı gökyüzünde bir açısal büyüklüğü vardır. Her ne kadar bu büyüklüğü Ay veya Güneş gibi göremesek de, yıldızlara kıyaslandığında fark edilmesini sağlayacak kadar bir fark yaratır. Yıldızlar nokta kaynak olduklarından ötürü atmosferdeki hareketlenmeler onları göz kırpar gibi gösterir. Ama Venüs’ün, yani çoban yıldızının ışığı daha sabittir.

Gökyüzündeki en parlak gök cismi olmasıyla dikkat çekmesinin yanı sıra, yıldızların ışığı göz kırpar gibi yanıp sönerken, Venüs’ün ışığı daha sabittir.
Venüs çoban yıldızı ay - APOD 150220
Görsel: Ay ile Venüs yan yana. Fotoğraf: Tunç Tezel – APOD <https://apod.nasa.gov/apod/ap150220.html>

Yukarıdaki görselde Ay ile yan yana duran Venüs’ü (çoban yıldızını) görebilirsiniz. Bu şekilde gökyüzünde ne kadar parlak görünebileceğini tahmin edebilirsiniz. Elbette parlaklığının zamandan zamana, yörünge konumlarına göre değişeceğini unutmayın!

Nerede Görünür?

Bahsini ettiğimiz üzere Güneş’e belirli bir yakınlıkta bulunma zorunluluğuna sahip, fakat tam olarak konumunu belirtmek o kadar kolay değil. Bunun için konum bilginizi ve tarih bilginizi gireceğiniz ve geri kalan hesaplamayı onun yapacağı bir gökyüzü uygulamasına ihtiyacınız var (elbette hesabı elle yapmak istemiyorsanız)!

Stellarium ve SkyView programları bu konuda size yardımcı olacaktır. SkyView çoğu kullanıcı için daha pratik olan mobil bir uygulama sunuyor. Böylelikle telefonunuzu gökyüzüne doğrultarak, karşınızdaki gök cisminin ne olduğunu öğrenebiliyorsunuz. Stellarium ise bunun yanında biraz daha teknik kalıyor. Konumunuzu seçip, tarihi ve saati girdikten sonra gökyüzünün görüntüsü önünüze geliyor. Buradan Venüs’ü aratıp bulabilir ve saat geçtikçe nasıl hareket edeceğini rahatlıkla görebilirsiniz.

Fakat unutmayın, çoban yıldızı olarak andığımız gökyüzünün Güneş ve Ay’dan sonra gelen en parlak gök cismi Venüs’ü görmek için gün doğumu ve gün batımlarını takip etmelisiniz. Ne yazık ki bazen Güneş, Venüs ile aramıza girdiğinden ötürü (yani bir nevi Güneş’in arkasında kaldığından), yılın her döneminde görmek mümkün olmuyor.

Bazı dönemlerde Venüs (çoban yıldızı) bize göre Güneş’in arkasında kaldığından, görmek mümkün olmayabilir.

Hazırlayan: Ögetay Kayalı

Figür 1: Rasyonalist, Görsel: Universe Sandbox
Figür 2: <https://faculty.virginia.edu/rwoclass/astr1210/guide15.html>

Ögetay Kayalı

Rasyonalist kurucu, editör ve kıdemli yazar. NASA'nın APOD platformunda görevli olmak üzere, Michigan Tech. Üniversitesinde araştırma görevlisi olarak Astrofizik üzerine doktora yapmaktadır. Ege Üni. Astronomi ve Uzay Bilimleri Bölümünden birincilikle mezun olduktan sonra bir yıl kozmoloji üzerine yüksek lisans, ardından bir yıl da İzmir Uluslararası Biyotıp ve Genom Merkezinde Moleküler Biyoloji ve Genetik üzerine yüksek lisans yapmıştır.
Başa dön tuşu