Popüler BilimAmatör AstronomiAstronomi

Yıldız Kayması Nedir? Nasıl Olur ve Görünür?

Bazı geceler gökyüzünü izlerken, çok kısa bir anlığına gökyüzünde bir iz görürüz. Bu, tıpkı bir yıldızın, bir anlığına kayması gibi göründüğünden, dilimizde yıldız kayması olarak yer edinmiştir. Saniyeler içerisinde gerçekleşen bu olay, yılın belirli dönemlerinde çok daha fazla olur. Özellikle şehrin yanlış kullanılmakta olan şehir aydınlatması sebebiyle aydınlanan gökyüzünden uzaklarda bir yerdeyseniz, bir sürü yıldızın altında, bu şahane gök olayına tanık olabilirsiniz. Fakat, aslında gördüğümüz şeyin, yıldızlarla hiçbir alakası yoktur.

Her ne kadar yıldız kayması dense de olayın yıldızlarla bir alakası yoktur.

Geceleyin gökyüzünde gördüğümüz yıldızların tamamı, bizim de içerisinde bulunduğumuz Samanyolu Galaksisi içerisinde yer alır. Yıldızların parlaklıkları, onların ne tür bir yıldız olduklarına göre değişiklik gösterir. Üstelik ne  kadar uzakta olurlarsa, o kadar sönük görünürler. Fakat ne kadar yakın olurlarsa olsunlar, aradaki mesafeler hala o kadar astronomiktir ki, o yıldızların içlerinde bulundukları uzayda bir hareketleri olsa dahi, biz insan ömrü boyunca bu hareketi görmekte zorlanırız. Tıpkı, ufukta hızla ilerleyen bir geminin o hızlı, denizi yaran hareketini hiç fark edemeyişimiz gibi. Yani yıldızların kendi hareketlerini, gökyüzünde bırakın bir gecede görebilmeyi, on yıllar içerisinde bile görmek pek kolay değildir. Fakat kuşkusuz 10,000 yıl mertebesinde gökyüzündeki bazı yıldızların da konumu zamanla değişir.

Yıldız kayması dediğimiz olay, aslında atmosfere çok yüksek hızla girip yanan gök taşlarıdır.

Yıldız kayması dediğimiz gök taşı yağmuruna neden olan taşlar çok yüksek hızlarda hareket ettiklerinden, genellikle göz açıp kapayıncaya kadar kaybolurlar. Nispeten büyük olanları ise birkaç saniye görebilmek mümkündür. Parlamalarının sebebi ise çok yüksek hızlar sebebiyle atmosferdeki sürtünmeden dolayı yanmalarıdır. Biçimleri de aerodinamik olmadığından bu yanma olayı kaçınılmazdır.

Bu yüzden yıldız kayması tabiri bilimsel bir tabir değildir ve yanlıştır. Yıldız kaymasına dair tek benzerlik, bunların genellikle yıldız gibi sönük olup, kayan bir yıldızmış edası vermesidir. Gözlenen olay aslında gök taşının atmosfere girerek yanmasıdır. Bazen gök taşları bu sırada parçalandıkları için, arkalarında bıraktıkları kuyrukları, kısa bir süreliğine görünür olarak kalabilir. Genellikle bu tür büyük, tabiri caizse yaldır yaldır ilerleyen parlak gök taşları için ateş topu (fireball) tabiri kullanılır. Üstelik, içerdikleri elementlere göre renkleri dahi değişim gösterebilir.

Bkz. Gök taşı, Meteor, Meteoroit ve Meteorit Nedir?
Bkz. Meteor Yağmuru (Gök Taşı Yağmuru) Nedir? 2021 Meteor Yağmurları

Gök Taşı Yağmurları

Yılın belirli dönemlerinde, Dünya’nın yörüngesinin bir kuyruklu yıldızın yörüngesi ile çakışması sonucu, kuyruklu yıldızın ardında bıraktığı gök taşı kalıntıları arasından geçeriz. Bu kalıntıların arasına dalan Dünya, yoğun bir gök taşı bombardımanı altında kalır. Yılın belirli dönemlerinde gerçekleşen bu olaya, gök taşı yağmuru diyoruz (bkz. Meteor yağmuru (gök taşı yağmuru) nedir?).

perseid göktaşı yağmuru yıldız kayması
Perseid gök taşı yağmuru. Görsel: Brad Goldpaint – APOD

Yörünge hareketi sebebiyle bir taş bulutunun içerisine daldığımızdan dolayı, yıldız kayması olarak adlandırdığımız gök taşı yağmuru gökyüzünün spesifik bir noktasından gerçekleşir. Bir bölgeden dışarıya doğru saçılan gök taşları izlersiniz. Bu bölge, gökyüzünde hangi takım yıldıza denk geliyorsa, gök taşı yağmuruna o ad verilir. Bunlardan en bilineni, kuzey yarı kürede yaz aylarına da denk gelmesi sebebiyle rahatlıkla gözlemi yapılan, Perseid gök taşı yağmurudur. Perseid adı, üstteki görselden de göreceğiz üzere Perseus (kanatlı at) takım yıldızı bölgesinden doğru dışarıya saçılmasından kaynaklıdır.

Perseid gök taşı yağmurunu izlemek için illa ki gökyüzünün o bölgesine bakmanız gerekmez. Çoğunlukla oldukça geniş bir alana yayılırlar. Fakat daima o yönü işaret ederler. Lakin bu, o gün göreceğiniz tüm gök taşlarının oradan olacağı anlamına gelmez. En nihayetinde bir gök taşı yağmuru var diye, diğer taşlar sıra beklemiyor!

Yıldız Kayması Fotoğrafları (Gök Taşı Yağmuru – Meteor Yağmuru)

Bazı yıldız kayması olayları (artık bunların gök taşları olduğunu biliyoruz), diğerlerine göre çok daha gösterişli olur. Bunlar nispeten büyük taşlardır ve kuvvetli bir parlamaya neden olur. Küçük olanlara göre genellikle daha uzun gözlenebilirler. Bir alev topu gibi ilerleyenleri bu durumdan ötürü alev topu (fireball) adını alır. Aşağıda APOD olmuş bazı yıldız kayması fotoğraflarını görebilirsiniz.


Gök Taşı Yağmurları Listesi

Bazı gök taşı yağmurları diğerlerine göre nispeten daha az görülür. Buradaki en temel faktör, saatte görebileceğiniz gök taşı sayısıdır. Bir diğeri ise ne zaman gerçekleştiğidir, örneğin kış aylarına denk geliyorsa havanın kapalı olma ihtimali sorunu ortaya çıkar. Gök taşı yağmurlara ile ilgili bilinmesi gereken önemli son bilgimiz ise gerçekleştikleri tarih. Genellikle bu süreç bir ay gibi uzun bir süreye yayılsa da, gök taşı yağmurunun maksimum olduğu günün tarihi verilir. Fakat kaçırdıysanız üzülmeyin, birkaç gün içerisinde hala kayda değer miktarda görebilirsiniz! Elbette şehrin yanlış kullanılan aydınlatmasından dolayı kirlenen bir gökyüzü altında değilseniz. En çok gözlenen gök taşı yağmurlarını aşağıda bulabilirsiniz.

Quadrantid3-4 Ocaksaatte 20 adet
Lyrid22-23 Nisansaatte 10-15 adet
Eta Aquarid7-8 Mayıssaatte 10-30 adet
Delta Aquarid29-30 Temmuzsaatte 10-15 adet
Perseid12-13 Ağustossaatte 50-75 adet
Orionid21-22 Ekimsaatte 10-20 adet
Leonid17-19 Kasımsaatte 10-20 adet
Geminid13-14 Aralıksaatte 50-60 adet
Bilindik, gözlenmesi en olası gök taşı yağmurları listesi

Hazırlayan: Ögetay Kayalı

Referanslar

1. NASA, “Perseid Meteor Shower”, <http://www.nasa.gov/topics/solarsystem/features/watchtheskies/perseid-meteor-shower-aug11-12.html>

Kapak görseli: Jeff Sullivan Photography, <http://www.jeffsullivanphotography.com/blog/2011/08/13/create-a-timelapse-video-of-a-meteor-shower/>

Fotoğraflar

  1. Steed Yu and NightChina.net, <https://apod.nasa.gov/apod/ap151223.html>
  2. Bjørnar G. Hansen, <https://apod.nasa.gov/apod/ap181209.html>
  3. Jack Fusco, <https://apod.nasa.gov/apod/ap171216.html>

Ögetay Kayalı

Rasyonalist kurucu, editör ve kıdemli yazar. NASA'nın APOD platformunda görevli olmak üzere, Michigan Tech. Üniversitesinde araştırma görevlisi olarak Astrofizik üzerine doktora yapmaktadır. Ege Üni. Astronomi ve Uzay Bilimleri Bölümünden birincilikle mezun olduktan sonra bir yıl kozmoloji üzerine yüksek lisans, ardından bir yıl da İzmir Uluslararası Biyotıp ve Genom Merkezinde Moleküler Biyoloji ve Genetik üzerine yüksek lisans yapmıştır.
Back to top button

Reklamları Kaldırdık!

Tek bir amacımız var: Ülkemizdeki eğitim seviyesini yükseltmek.

Bu nedenle sizi rahatsız eden, dikkatinizi dağıtan ve okumanızı zorlaştıran reklamları tamamen kaldırdık. Lakin masraflarımızı karşılayıp, daha fazlasını yapabilmek için sizlerin bağışlarına ihtiyacımız var.

Bizimle ilgili daha fazlasını öğrenmek için, hakkımızda sayfamıza göz atabilir, bağışta bulunmak için Patreon sayfamızı ziyaret edebilirsiniz.