KozmolojiAstronomiEvren

Kozmoloji (Evren Bilim) Nedir?

Kozmoloji dilimizdeki anlamıyla evren bilimdir. Türkçeye, Yunanca κοσμολογία (cosmologia, κόσμος [kozmos] düzen, bütün + λογια [logia] söylev) kelimesinden geçmiştir. Evrenin olumuşunu, evrimini ve dinamiğini inceler. Evrenin nasıl oluştuğu, evrenin geçmişte nasıl bir halde olduğu, gelecekte nasıl olacağı, geometrisinin neye benzediği, yoğunluğunun ne olduğu ve bunun onu nasıl etkilediği, onu oluşturan baryonik madde, karanlık madde ve karanlık enerji yoğunluklarının evrende nasıl dağıldığı, nasıl bir şekilde genişlediği (ya da büzüştüğü), zaman içerisindeki değişiminin fiziğe olan etkisi, uzay ve zaman kavramı, kütle çekimi ve bunun ne anlam ifade ettiği gibi sayısız soruya cevap arayan bir bilim dalıdır.

Kozmolojinin Fizik ve Matematik ile İlişkisi

Oldukça kapsamlı ve karmaşık bir alan olduğundan dolayı, kozmoloji çalışanlar (kozmolog ya da evren bilimci denir), oldukça iyi matematik bilmek zorundadır. Matematikte şu kavramlarla muhtemelen karşılaşırlar: Grup teorisi (ve aksiyonlar), lineer cebir, vektör uzayları, tensör analizi, Riemann geometrisi, diferansiyel denklemler, diferansiyel geometri, topoloji, diferansiyel denklemler, metrikler vb.

Fizikte de şu konulara sıklıkla ihtiyaç duyulur: klasik mekanik (hamiltonian ve lagrangian), elektromanyetik teori (elektrik alanlar, manyetik alanlar, kabaca alanlar teorisi de diyebiliriz), kuantum mekaniği, termodinamik, parçacık fiziği (karanlık madde arayışları, nötrino salınımları, higgs), istatistiksel mekanik, özel ve genel görelilik (elbette olmazsa olmazı) ve tabii ki kozmolojinin kendisi.

Gözlemsel ve teorik olarak diğer alanlarda olduğu gibi ikiye ayırmak mümkündür. Gözlemsel kozmoloji iyi teknolojik imkanlar (güçlü teleskoplar ve uydular) gerektirirken, teorikte ise bu denli yatırım gerekmemektedir. Bazen süperbilgisayarlara, çeşitli hesaplama ve simülasyonlar için ihtiyaç duyulmaktadır. Lakin iyi teorik çıkarımlar için elbette bunların gözlemsel verilerle uyum içerisinde olması, dolayısıyla birbirlerinden faydalanması gerekmektedir. Yani elbette ki her ikisi birbiri ile uyum içerisinde çalışır, dolayısıyla birbirlerine ihtiyaç duyarlar.

Günümüzde kozmolojideki en güncel konulara; karanlık madde, karanlık enerji, Hubble sabiti gibi kozmolojik parametrelerin belirlenmesi, kara delikler, erken evren, çekimsel (gravitasyonel) dalgalar, modifiye çekim (modified gravity), galaksi oluşum ve evrimleri, galaksi kümeleri ve büyük yapılar, baryon akustik salınımlar ve aktif galaksi çekirdekleri (kuazarlar, blazarlar, radyo galaksiler vb.), kozmik mikrodalga arkaplan ışımasının analizi örnek verilebilir. Bunlardan bazılarını astrofizik ya da ekstragalaktik astronomi adı altında da görebilirsiniz.

Takdir edersiniz ki bunlar birer tanımlamadır ve keskin farklar olmadığından herkes farklı tanımları tercih edebiliyor. Yani burada bir başlık altında gördüğünüz bir konuyu başka bir yerde başka bir başlık altında görebilirsiniz. Bu nedenle burada bahsettiklerimiz, genel bağlamda bilgi edinmenizi sağlamak için hazırlanmıştır.


Kozmoloji konularını detaylı olarak ele aldığımız başlıklara yazı dizilerimize giderek ya da aşağıdaki bağlantılardan ulaşabilirsiniz.

1. Kozmoloji (Evren Bilimi) Nedir?
2. Evrenin İlk Üç Dakikası
3. Kozmolojik İlke – Homojenlik ve İzotropi
4. Robertson-Walker Metriği
5. Kozmik Uzaklık Merdiveni
6. Evrenin Geometrisi
7. Evrenin Yoğunluğu
8. Evrenin Yaşı
9. Hubble Sabiti
10. Son Saçılma Yüzeyi ve Foton Ayrışması
11. Kozmik Mikrodalga Arkaplan Işınımı (CMBR)
12. CMB Kuvvet Tayfı
13. Genel Görelilik Teorisinin Gözlemsel Testleri
14. Kozmolojik Parametreler ve Belirlenme Yöntemleri
15. Gökada Dönme Eğrisi
16. Çekimsel Merceklenme
17. Aktif Galaksi Çekirdeği (AGN)


Yakın zaman içerisinde Korona Günlerinde İnternet Seminerleri dizimizin bir parçası olarak toplamda 6 haftadan oluşan Kozmoloji Dersleri serisini gerçekleştirdik. Burada başka hiçbir yerde bulamayacağınız detaylarıyla evren bilimini detaylıca ele aldık. Yayınların her birisi yaklaşık 2 saatten oluşmaktadır.

Zaman zaman teknik detaylara yer versek de genel bir izleyici kitlesine hitap edebilmek adına, konunun detaylarından çok temellerini ele aldık. Fakat detayları merak edenler için de çeşitli yönlendirmelere muhakkak değindik. Bu nedenle bu video serisi, konuya giriş için önemli bir fırsat teşkil edecektir.

Bunlarla ilgili Youtube kayıtlarını ve müfredatı aşağıdaki listeden bulabilirsiniz.


Kozmoloji Dersleri Yayınları

Ders – 1: Kozmoloji Nedir? Işık ve Uzaklıklar
Ders – 2: Genişleyen Evren ve Hubble Parametresi
Ders – 3: Karanlık Madde ve Evrenin Geometrisi
Ders – 4: Evrenin Yaşı Nasıl Hesaplanır?
Ders – 5: Büyük Patlama ve Kozmik Mikrodalga Arkaplan Işınımı (CMB-R)
Ders – 6: Görelilik Kuramları ve Karadelikler

Müfredat

Yayınlar süresinde müfredattaki bazı birkaç konuyu çıkarmak yerine yenilerini eklemek durumunda kaldık. Yalnızca fazla detay olan konu başlıkları çıkarılırken, önemli gördüğümüz bazılarını da araya ekledik. Bu nedenle %100 bir örtüşme bulunmamaktadır.

kozmoloji müfredat


Hazırlayan: Ögetay Kayalı

 

Etiketler

Ögetay Kayalı

Rasyonalist kurucu, editör ve yazar. Michigan Tech. Üniversitesi Fizik bölümünde araştırma görevlisi olarak doktorasını yapmaktadır. Öncesinde Ege Üni. Astronomi bölümünden birincilikle mezun olup burada bir yıl kozmoloji üzerine yüksek lisans yapmıştır. Ayrıca İzmir Biyotıp ve Genom Enstitüsünde, Moleküler Biyoloji ve Genetik bölümünde bir yıl yüksek lisansını gerçekleştirdiği sırada lazerli biyofotonik görüntüleme teknikleri üzerine çalışmalarda bulunmuştur.

Bir cevap yazın

Başa dön tuşu
Kapalı
Kapalı