AstronomiEvrenPopüler Bilim

Burçlar Kuşağı (Zodyak Kuşağı) Nedir?

Özellikle astroloji ile ilgilenenlerin aşina olduğu burçlar kuşağı (ya da zodyak kuşağı) fiziksel bir gerçeklikten ziyade bizlerin yaptığı bir tanımlamadır. Bu tanımlamayı tam olarak anlamak için bir takım astronomik olguları anlamak gerekir. Birçok kişi bu olguları anlamadığından dolayı, burçlar kuşağı (zodyak kuşağı) haddinden fazla anlam kazanmaktadır.

burçlar kuşağı zodyak kuşağı ekliptik ekvator düzlem

Burçlar kuşağının (ya da zodyak kuşağının) ne olduğunu anlamak için öncelikle Dünya’nın hareketini anlamak gerekir. Dünya, Güneş’in etrafında dolanırken eliptik bir yörünge izler ve bu yörüngenin yer aldığı düzleme ekliptik düzlem (ecliptic plane) adı verilir. Elbette bu durum, dışarıdan Dünya’ya baktığımızda algılarımıza hitap eder.

Dünya’da bulunan bir gözlemci için Güneş, bir yıllık hareketi boyunca ekliptik üzerinde hareket eder. Bu noktada ekliptik düzlemin ne olduğunu hatırlayın, sadece gözlemcilerin yerini değiştirdik. Ekliptik düzlem, Dünya’nın dönüş ekseninin eğikliğinden dolayı tam olarak ekvator düzlemiyle (celestial equator) çakışmaz. Dünya’nın eksen eğikliği olan 23.4°‘lik bir farkla birbirlerinden ayrılırlar.

Burçlar Kuşağı (Zodyak kuşağı)

Burçlar kuşağı, ekliptik düzleminin 8 derece kuzey veya güneyini kapsayan bir kuşaktır (ekliptik etrafında bir bant olarak düşünülebilir). Ay’ın ve Güneş sistemindeki diğer gezegenlerin yörüngeleri de tamamıyla bu kuşağın içinde kalır. Aynı zamanda hepimizin aşina olduğu 12 burcu simgeleyen takımyıldızlar da kuşağın isminden de anlaşılacağı gibi, burçlar kuşağının içinde yer alır.

Bu 12 burcun takımyıldızları, burçlar kuşağında yaklaşık olarak eşit aralıklarla dizilidirler, yani her biri yaklaşık 30°’lik bir aralık kaplar. Yukarıdaki görselde belirtildiği gibi eğer doğduğunuz gün Güneş, aslan takımyıldızının aralığında yer alıyorsa, bu astrolojide aslan burcu olduğunuzu ifade eder.

Takımyıldızlarla İlgili Problem

Ancak günümüzde küçük bir aksaklık baş göstermiş durumdadır. Eğer 3000 yıl öncesinde yaşıyor olsaydınız gazetelerin astroloji bölümlerinde yazanlar daha doğru sonuçlar verebilirdi (!). Ama ne yazık ki durağan bir evrende yaşamıyoruz ve Dünya’nın yalpalamasından (presesyonundan) kaynaklı olarak günümüzde yaklaşık iki haftalık bir kayma söz konusu, yani burcunuz aslında burcunuz olmayabilir.

ekliptik burç takımyıldızları zodyak takımyıldızları
Görsel: Ekliptik (kırmızı daire) ve üzerinde yer alan takımyıldızlar

Bu noktada şunu sorgulamak gereklidir. İlk başta neden bunun bir tanım olduğunu, fiziksel bir gerçeklik olmadığını özellikle belirttik? Bunun sebebi bu tanımın fizik yasaları açısından bir mana teşkil etmemesidir. Örneğin Dünya’nın ekvator düzlemi üzerinde de takım yıldızlar yer alır, buna benzer birçok tanımlama yapabiliriz. Fakat geçmişten günümüze gelen tanımlama budur.

Üstelik bu takımyıldızlar da zaten, tamamen keyfi tanımlamalardır. Aynı takımyıldızda yer alan yıldızların çoğunun hiçbirinin birbiriyle alakası yoktur. Sadece bizim baktığımız yönden aynı doğrultuya denk gelmektedirler. Eğer burada bir anlam olduğunu düşünüyorsak (evrensel fizik yasaları açısından), çok benmerkezci bir düşünceyle karşı karşıyayız demektir. Çünkü başka bir gezegenden, bunlar tamamen farklıdır!

Dolayısıyla bu evrensel bir tanımlama değildir ve buradan evrensel çıkarımlar yapmak, benmerkezci bir düşünce biçimidir.

Dünya’nın Yalpalaması (Presesyonu)

Dünya’nın presesyon hareketi, Dünya’nın dönüş ekseninin baktığı doğrultunun zamanla değişmesidir. Yani Dünya düşmekte olan bir topaç gibi yalpalanır. Bu yalpalanma Dünya’nın kutuplarının göksel bir çemberi takip etmesi demektir ve bir tam tur yaklaşık 26.000 yıl sürer.

Dünya’nın bu yalpalama hareketi sonucunda, bundan 2000 yıl önce yaz gündönümünde Güneş neredeyse tam Yengeç ile İkizler takımyıldızlarının arasında bulunurken günümüzde bu tarihte Güneş, İkizler ile Boğa’nın arasında bulunuyor. 4609 yılında ise yaz gündönümünde Güneş’in konumu Boğa’dan Koç’a geçmiş olacak.

Burçların Kökeni

Burçlar kuşağı için temsili çizim
NASA, Space Place, “Constellations and the Calendar”

Babiller günümüzden yaklaşık 3000 yıl önce yaşadılar. 12 ay içeren ay takvimi kullanan Babiller, burçlar kuşağını da 12 parçaya böldüler. Böylece her aya bir burç denk geliyordu. Ancak bunun böyle olmasına karar vermeden önce burçlar kuşağında 12 değil 13 tane takımyıldız vardı.

Her aya bir tane denk getirmek amacıyla birini görmezden gelmeleri gerekiyordu ve piyango Ophiuchus’a (Yılancı) patladı. Ancak bundan sonra bile bir burç tam bir aya denk gelmedi ve birbirlerinin üzerine kaydılar. Her ne kadar 3000 yıldır bunu görmezden geliyor olsak da Güneş her yıl bilinen 12 burcun takımyıldızları dışında 18 gün de Ophiuchus ile aynı hizada olur.

Kökeni ta Babillilere dayanan ve çoğunluğun astrolojiyle tanıdığı ancak astronomide de tanımsal açıdan yeri olan burçlar kuşağında yer alan takım yıldızlar aşağıdaki gibidir.

Burç Takımyıldızları (Zodyak Takımyıldızları)

Burçlar kuşağında (zodyak kuşağında) yer alan 12 takım yıldız burç takımyıldızları (ya da zodyak takımyıldızları) olarak da bilinirler. Bu takımyıldızlar Oğlak (Capricornus), Kova (Aquarius), Balık (Pisces), Koç (Aries), Boğa (Taurus), İkizler (Gemini), Yengeç (Cancer), Aslan (Leo), Başak (Virgo), Terazi (Libra), Akrep (Scorpius), Yay (Sagittarius) takımyıldızlarıdır.

Bu takımyıldızlar tamamen keyfi tanımlamalardır ve bilimsel hiçbir mana teşkil etmezler.

Konumları belirtirken ekvatoryal koordinat sistemi olan sağ açıklık (right ascension – RA) ve dik açıklık (declination – DEC) değerlerini vereceğiz. Çünkü gece boyunca gök cisimleri Dünya’nın hareketi dolayıyla gökyüzünde dolaşsalar da bu koordinatlar bu hareketten bağımsızdır. Sağ açıklık saat birimiyle, dik açıklık ise açı birimiyle ifade edilir. Bir koordinat örneği: 05h13m35s RA / 15°38’25” DEC. Burada RA değerindeki h (hour) saati, m (minute) dakikayı, s (second) saniyeyi ifade eder. DEC değerindeki ° dereceyi, ‘ arkdakikayı ” ise arksaniyeyi ifade eder.

Burç takımyıldızları (zodyak takımyıldızları) gökyüzünde kayda değer bir alan kapladıklarından ötürü, o bölgeyi işaret eden bir koordinat aralığından bahsedeceğiz. Fakat bunun keyfi bir tanımlama olduğunu unutmayın.

Oğlak (Capricornus) Takımyıldızı

Görsel: Stellarium gökyüzü yazılımı

Astrolojide Kullanılan Tarih: 22 Aralık – 19 Ocak [2]
2020 Güncel Tarih: 20 Ocak – 16 Şubat [7]

RA: 20h06m46s – 21h59m04s
DEC: -8.404° – -27.691°

Oğlak takımyıldızı genel olarak sönük yıldızlardan meydana gelir. En parlak yıldızı Arapça “Çocuğun kuyruğu” anlamına gelen Algedi’dir (α2 Cap) ve görünür parlaklığı 3.6 kadirdir.

Kova (Aquarius) Takımyıldızı

Görsel: Stellarium gökyüzü yazılımı

Astrolojide Kullanılan Tarih: 20 Ocak – 18 Şubat [2]
2020 Güncel Tarih: 16 Şubat – 11 Mart [7]

RA: 20h38m19s – 23h56m23s
DEC: 3.325° – -24.904°

Kova takımyıldızında yer alan en parlak yıldızın adı Sadalmelik’tir (α Aqr). Bu sözcük Arapça “Kralın şanslı yıldızları” anlamına gelir. Sadalmelik’in görünür parlaklığı ise 2.95 kadirdir.

Balık (Pisces) Takımyıldızı

Görsel: Stellarium gökyüzü yazılımı

Astrolojide Kullanılan Tarih: 19 Şubat – 20 Mart [2]
2020 Güncel Tarih: 11 Mart – 18 Nisan [7]

RA: 23h18m15s – 2h10m20s
DEC: 33.746° – -5.506°

Balık takımyıldızı genel olarak sönük yıldızlardan oluşur. Grubun en parlak yıldızının Eta Piscum’un (η Psc) görünür parlaklığı 3.6 kadirdir.

Koç (Aries) Takımyıldızı

Görsel: Stellarium gökyüzü yazılımı

Astrolojide Kullanılan Tarih: 21 Mart – 19 Nisan [2]
2020 Güncel Tarih: 18 Nisan – 13 Mayıs [7]

RA: 01h46m37s – 03h29m42s
DEC: 31.221° – 10.363°

Koç takımyıldızında da çok parlak yıldızlar bulunmaz. En parlak yıldızı Arapça koyun anlamına gelen Hamal’in görünür parlaklığı 2.0 kadirdir.

Boğa (Taurus) Takımyıldızı

Görsel: Stellarium gökyüzü yazılımı

Astrolojide Kullanılan Tarih: 20 Nisan – 20 Mayıs [2]
2020 Güncel Tarih: 13 Mayıs – 21 Haziran [7]

RA: 4h32m15s – 6h03m12s
DEC: -2.608° – 31.235°

Boğa takımyıldızındaki en parlak yıldız Aldebaran, Arapçada takipçi anlamına gelir. Aynı zamanda Alpha Tauri (α Tau) olarak da bilinen bu yıldız gökyüzündeki en parlak 14. yıldızdır. Görünür parlaklığı ise 0.85 kadirdir.

Boğa takımyıldızı ayrıca Yengeç Bulutsusunu da içinde barındırır. Bu bulutsu Dünya’dan 6500 ışık yılı ötede yer alır ve 1054 yılında Çinli astronomların kayda geçirdiği, günlerce gökyüzünde çıplak gözle bile görülen süpernova patlaması sonucunda oluşmuştur.

Yengeç Bulutsusu’nun farklı dalga boylarındaki görüntüsü.
Soldan sağa doğru: radyo dalgaları, kızılötesi, görünür ışık, morötesi, X ışınları, gama ışınları.
Wikipedia, “The Crab Nebula seen in radio, infrared, visible light, ultraviolet, X-rays, and gamma-rays (8 March 2015)”

Boğa Takımyıldızının içeriği bu kadarla da sınırlı değildir. Halk arasında Yedi Kız Kardeş, Süreyya ya da Ülker isimleriyle bilinen yıldız kümesi Pleiades (M45) ve Boğa ya da Öküz yıldız kümesi olarak da bilinen Hyades açık yıldız kümelerini de barındırır.

İkizler (Gemini) Takımyıldızı

Görsel: Stellarium gökyüzü yazılımı

Astrolojide Kullanılan Tarih: 21 Mayıs – 21 Haziran [2]
2020 Güncel Tarih: 21 Haziran – 20 Temmuz [7]

RA: 6h02m19s – 8h10m05s
DEC: 9.907° – 35.108°

İkizler takımyıldızındaki en parlak yıldızlar Castor ve Pollux’tur. Alfa ve Beta Geminorum olarak da bilinirler. Pollux daha parlak olandır ve görünür parlaklığı 1.15 kadirdir. Aynı zamanda da gökyüzündeki en parlak 17. yıldızdır. Bu takımyıldızı ayrıca Geminga adında bir de atarca (pulsar) içerir.

Yengeç (Cancer) Takımyıldızı

Görsel: Stellarium gökyüzü yazılımı

Astrolojide Kullanılan Tarih: 22 Haziran – 22 Temmuz [2]
2020 Güncel Tarih: 20 Temmuz – 10 Ağustos [7]

RA: 07h55m20s – 09h22m35s
DEC: 6.470° – 33.141°

Yengeç takımyıldızı iyi bilinen bir yıldız kümesinin barındırır: Arı Kovanı (Latincesiyle “Praesepe”), ya da namı diğer Messier 44. Takımyıldızdaki en parlak yıldız ise Arapçada “Son” anlamına gelen “Al Tarf” tır. Bu yıldızın görünür parlaklığı ise 3.6 kadirdir, yani kendisi için pek de parlaklığıyla gözleri kamaştırıyor diyemeyiz.

Aslan (Leo) Takımyıldız

Görsel: Stellarium gökyüzü yazılımı

Astrolojide Kullanılan Tarihler: 23 Temmuz – 22 Ağustos [2]
2020 Güncel Tarih: 10 Ağustos – 16 Eylül [7]

RA: 9h21m11s – 11h56m48s
DEC: -6.059° – 30.239°

Regulus, Latince “Küçük kral” anlamına gelir ve Aslan takımyıldızındaki en parlak yıldızdır. Alpha Leonis (α Leo) olarak da bilinir. Görünür parlaklığı 1.35 kadirdir. Leonid olarak bilinen ve Kasım ayında gerçekleşen gök taşı yağmuru, Aslan takımyıldızında beliren bir başlangıç noktasına sahiptir.

Başak (Virgo) Takımyıldızı

Görsel: Stellarium gökyüzü yazılımı

Astrolojide Kullanılan Tarihler: 23 Ağustos – 22 Eylül [2]
2020 Güncel Tarih: 16 Eylül – 30 Ekim [7]

RA: 11h38m55s – 15h10m05s
DEC: -22.331° – 13.871°

Takımyıldızın en parlak yıldızı Spica’dır (α Vir). 1.04 kadirlik görünür parlaklığıyla gökyüzündeki en parlak 15. yıldızdır. Dünya’ya en yakın büyük galaksi kümesi olan Başak Galaksi Kümesi’ni (Virgo Galaxy Cluster) de barındırır. Başak Kümesi’nde 2000’den fazla galaksi bulunmaktadır. Bunlardan biri de “Virgo A” adıyla bilinen dev eliptik galaksidir. Ayrıca çevresinde ilk kez ötegezegen keşfedilmiş (1992) atarca da (PSR 1257+12) burada yer alır.

Terazi (Libra) Takımyıldızı

Görsel: Stellarium gökyüzü yazılımı

Astrolojide Kullanılan Tarih: 22 Eylül – 23 Ekim [2]
2020 Güncel Tarih: 30 Ekim – 23 Kasım [7]

RA: 14h24m44s – 16h02m02s
DEC: -29.925° – -0.679°

Terazi takımyıldızının yıldızları genel olarak sönük yıldızlardır. İçlerinden en parkak olanı Arapça “Kuzey pençesi” anlamına gelen Zubeneschamali’dir. Önceleri Akrep takımyıldızının bir parçası olarak kabul edilen bu yıldız aynı zamanda Beta Librae (β Lib) olarak da bilinir. Görünür parlaklığı 2.6 kadirdir.

Akrep (Scorpius) Takımyıldızı

Görsel: Stellarium gökyüzü yazılımı

Astrolojide Kullanılan Tarih: 24 Ekim – 21 Kasım [2]
2020 Güncel Tarih: 23 Kasım – 29 Kasım [7]

RA: 15h52m53s – 17h58m13s
DEC: -46.402° – -8.103°

Akrep takımyıldızının en parlak yıldızı Antares’tir. Alpha Scorpii (α Sco) olarak da bilinir ve 0.96 kadirlik görünür parlaklığıyla gökyüzündeki en parlak 15. yıldızdır. İsmini muhtemelen kırmızı ve parlak renginden ötürü Yunanca, Ares’in rakibi sözünden alır. Ayrıca gökyüzündeki en parlak X ışını kaynağı, Scorpius X-1, bu takımyıldızda yer alır.

Yay (Sagittarius) Takımyıldızı

Görsel: Stellarium gökyüzü yazılımı

Astrolojide Kullanılan Tarih: 22 Kasım – 21 Aralık [2]
2020 Güncel Tarih: 17 Aralık – 20 Ocak [7]

RA: 17h56m38s – 20h22m31s
DEC: -45.521° – -12.376°

Yay takımyıldızının en parlak yıldızı Kaus Australis’tir ve 1.79 kadirlik görünür parlaklığa sahiptir. Kaus Arapça yay, Australis de Latince güney anlamlarına gelir. Bu yıldızın bir diğer adı da Epsilon Sagittarii’dir (ε Sgr).

Yay takımyıldızında yer alan Deniz Kulağı Bulutsusu ile Üç Boğumlu Bulutsu

Samanyolu galaksisindeki en güçlü radyo dalgası kaynağı olan Sagittarius A, Yay takımyıldızında yer alır ve Samanyolu’nun merkezi de Dünya’dan bakıldığında tam bu yıldıza denk gelir. Güneşin yıllık hareketi boyunca en güneyde olduğu gün olan kış gündönümü de, 21 Aralık, Güneş’in Yay takımyıldızında bulunduğu sürecin başlarında gerçekleşir. Ayrıca aşağıda görselini görebileceğiniz Deniz Kulağı Bulutsusu (Lagoon Nebula) ve Üç Boğumlu Bulutsu (Trifid Nebula) da Yay Takımyıldızı yönünde kalır.

Hazırlayan: Arya Elçi & Ögetay Kayalı
Editör: Ögetay Kayalı


Referanslar:
1. Georgia State University, “Ecliptic Plane”, < http://hyperphysics.phy-astr.gsu.edu/hbase/eclip.html >
2. Britannica, “Zodiac”, < https://www.britannica.com/topic/zodiac >
3. Northwestern University, “The Zodiac”, < https://faculty.wcas.northwestern.edu/~infocom/Ideas/zodiac.html >
4. EarthSky, “What is the Zodiac”, < https://earthsky.org/astronomy-essentials/what-is-the-zodiac >
5. NASA, Space Place, “Constellations and the Calendar”, < https://spaceplace.nasa.gov/starfinder2/en/ >
6. Britannica, “Crab nebula”, < https://www.britannica.com/place/Crab-Nebula >
7. Rasyonalist, “Sakin Olun, NASA Burcunuzu Değiştirmedi!”, < https://rasyonalist.org/yazi/sakin-olun-nasa-burcunuzu-degistirmedi/ >

Kapak Görseli:
Ps-Magazine, < http://www.ps-magazine.com/can-i-change-what-my-astrological-chart-predicts-2/ >

Arya Elçi

Rasyonalist araştırmacı yazar. Orta Doğu Teknik Üniversitesi (ODTÜ) Fizik lisans öğrencisi.

Ögetay Kayalı

Rasyonalist kurucu, editör ve kıdemli yazar. NASA'nın APOD platformunda görevli olmak üzere, Michigan Tech. Üniversitesinde araştırma görevlisi olarak Astrofizik üzerine doktora yapmaktadır. Ege Üni. Astronomi ve Uzay Bilimleri Bölümünden birincilikle mezun olduktan sonra bir yıl kozmoloji üzerine yüksek lisans, ardından bir yıl da İzmir Uluslararası Biyotıp ve Genom Merkezinde Moleküler Biyoloji ve Genetik üzerine yüksek lisans yapmıştır.
Başa dön tuşu

 
Bilim dünyasındaki önemli gelişmelerden haberdar olmak için haftalık/aylık bültenimize abone olun.
Devam ederek gizlilik politikasını kabul etmiş olursunuz.