El Yatkınlığı: Sağ Ellilik

İnsanların yaklaşık olarak %90'ı sağ ellidir. Yani, genel olarak sağ ellerini kullanırlar.

Şu an kabul edilen bilgilere göre, el yatkınlığı genetik bir kökene bağlıdır. Bunlardan biri D (dextral=doğru olan), diğeri ise C (changed=değişmiş) olarak adlandırılır. D geni daha yaygındır fakat her insan bu genlerin ikisine de sahip olabilir. Genetik kodlamada bu özellik için üç seçenek vardır; DD, DC ve CC. DD ve DC genotipine sahip bireyler sağ eli kullanmaya daha yatkın olduğu gibi, DD genotipine sahip birey sağ eline, DC genotipine sahip bireyden daha hakimdir. CC genotipine sahip birey ise sol elini kullanmaya yatkındır.

Peki, neden sağ el daha yaygın? Bu sorunun yanıtının, insanlığın evrimini anlamada büyük bir rolü olduğuna inanılıyor. İnsanlar, ne zamandan beri sağ elini tercih ediyor?

Beyin yanallaşması. Uzun zamandır insan beyninin kabaca birbirine benzeyen iki yarıdan oluştuğunu biliyoruz. Sağ lob, görsel hafızadan sorumluyken sol lob dil ve motor becerilerini kontrol ediyor.Beynin bir tarafındaki bazı bilişsel süreçlerin egemenliğinin, diğer bir deyişle beynin yanallaşmasının insanlarda ayırt edici bir özellik olduğunu, ve birinin bilişsel yeteneğinin diğerinden daha gelişmiş olduğu ise pek bilinmez.
Beyin yanallaşması. Uzun zamandır insan beyninin kabaca birbirine benzeyen iki yarıdan oluştuğunu biliyoruz. Sağ lob, görsel hafızadan sorumluyken, sol lob dil ve motor becerilerini kontrol ediyor. Beynin bir tarafındaki bazı bilişsel süreçlerin egemenliğinin, diğer bir deyişle beynin yanallaşmasının insanlarda ayırt edici bir özellik olduğunu, ve birinin bilişsel yeteneğinin diğerinden daha gelişmiş olduğu ise pek bilinmez.

Bilim insanları, bu özelliğin beyin yanallaşmasından kaynaklanabileceğini düşünüyor, ve bu sebeple insanlık tarihi boyunca her zaman çoğunluğun sağ elini kullandığını düşündüklerini belirtiyor. Peki, beyin yanallaşmasında rol oynayan şey, bizim el tercihimiz olabilir mi?

Evrimsel bir bakış açısı ile bir elde uzmanlaşmak, gayet mantıklı. Şempanzelerde de farklı görevler için el tercihinde değişiklik görülüyor fakat primatologlar şempanzeleri doğal ortamda izlediklerinde, el tercihlerinin bizimkinden çok farklı olduğunu fark ettiler; izlenen şempanzelerde genel olarak her iş için %50 sağ, %50 sol el kullanma oranı vardı, ama biz insanların sadece %10'u sol ele yatkınken, %90'ı sağ ele yatkındır. Bu %10'luk oranımız, evrim ağacının neresinde ortaya çıkıyor? Bunu araştıran bilim insanları, en önemli bulguları atalarımızın dişlerinde buluyor.

Atalarımız tarafından yapılmış ve kullanılmış eski taş aletler bu konuda bazı ipuçları veriyor.

Eski Aletlerin Kullanımı

En eski taş aletler 3.3 milyon yıl öncesine ait olup; Kenya, Afrika'da bulunmuştur. Erken dönemde taş alet yapımı, yüksek beceri gerektiriyordu. Yani, en işlevsel aletleri tasarlayabilmek için, bu konuda yeterince iyi olmak gerekirdi.

Tekrarlanan araç-gereç yapımı süreci deneyimlerinden biliyoruz ki, planlama ve yürütmeden sorumlu olan sol lob, bu süreçte daha aktiftir. Aynı zamanda, insanlar diğer türlere kıyasla alet yapma konusunda çoğunlukla sağ ellerini kullanmışlar. Bunun sebebi, sol ve sağ beyin lobunun, vücudun zıt taraflarındaki motor hareketlerini kontrol etmeleri olabilir. Peki, araştırmacılar neden el yatkınlığını araştırmak için dişleri kullandılar?

Cevap, özellikle en eski atalarımıza ait olmak üzere, fosil kayıtlarındaki sağ ve sol kol kemiklerinin birbiri ile eşleşmesinin çok nadir oluşunda yatar. Sağ ve sol kısımları birbiri ile karşılaştırmadan bir kişinin el becerisi isteyen işleri yaparken hangi eli tercih ettiğini belirlemek için boyut ve şekil farklılıklarını incelemek, imkansızdır. Öte yandan dişler, fosil kayıtlarında nispeten sağlam kalma eğilimi gösterirler ve el yatkınlığını gösteren çizgi veya çizikleri koruyabilirlerdi.

Daha önce yapılan bir araştırmada araştırmacılar, Avrupalı Neandertaller'e ait dişlerin ön tarafındaki çizgilere dikkat çekti. Hipotez şu şekilde öne sürüldü:

Ana materyal bir elde tutuluyordu ve ön dişlerle de kavranmıştı. Diğer eldeki taş bir aletle, ana materyale vurularak şekillendiriliyordu. Her darbede, dişlerde çizikler oluşuyordu.

Çalışma, 1,8 milyon yaşındaki bir Homo habilis fosilinin dişleri üzerinde soldan sağa doğru hareket eden çizgileri göstererek sağ el kullanımı ile ilgili fosil kayıtlarında en erken kanıtı sundu. - David Frayer
Çalışma, 1,8 milyon yaşındaki bir Homo Habilis fosilinin dişleri üzerinde soldan sağa doğru hareket eden çizgileri göstererek sağ el kullanımı ile ilgili fosil kayıtlarında en erken kanıtı sundu. - David Frayer.  "C" görselinde,  özellikle sağ dişteki çizikler belirgin şekilde görülebiliyor.

Bu eylemi tekrarlamak için, araştırmacılar ağız koruyucusu kullanarak bir deney yaptı. Sonuç şu şekildeydi; sağa doğru ilerleyen çizgiler, materyal sol elle tutulup sağ eldeki aletten darbeler aldığında oluşuyordu. Yani, sağa eğilmiş çizgiler, sağ el yatkınlığı için güzel bir kanıttı.

Homo habilis
Homo Habilis.

Bu yeni araştırma konusu -eski üst çene kemiği- sağ el yatkınlığı için Homo cinsimizin bilinen en eski kanıtını sağlamış oldu. Çene kemiği, 1,8 milyon yıl önce Tanzanya, Afrika'da dolaşan en eski insan atalarımız Homo Habilis'e (kelime anlamı ile becerikli, pratik insan) aitti.

Çene, Serengeti Ovası'ndaki Olduvai Boğazı'nda tespit edildi. Burası dünyadaki en eski arkeolojik izleri taşımasıyla bilinir.

 

Dişlerdeki İzler

Çalışmanın yazarları, dişlerin ön yüzünde bir dizi çizik olduğunu kaydettiler. Bu çizikleri araştırmak ve özellikle yönlerini modellemek için yüksek güçlü mikroskoplar ve dijital kameralar kullandılar.

İlginçtir ki, tüm çizgilerin yarısından fazlası sağa eğikti. Sağa eğik çizgiler özellikle ön dişlerin dördünde (sağ ve sol santral diş, sağ ikinci diş ve sağ köpek dişi) yoğunluktaydı. Bu, araştırmanın yazarlarının; kişinin bu izleri sağ eliyle oluşturduğunu iddia etmelerine yol açtı. Ayrıca, dört ön dişteki sağa eğilimli çiziklerin çoğunun, bir şeyler işleme aktivitelerinin odağı olduğunu öne sürdüler.

Araştırma sonuçlarına gelirsek; atalarımız et dilimlerken ve el aleti yaparken dişlerinden yardım alıyorlardı ve baskın olan ellerinde bıçak benzeri bir aleti tutuyorlardı. Dişlerde görülen çizikler de hangi elin yiyeceği tuttuğunu, hangi elin bıçağı tuttuğunu ortaya çıkarıyor. İnanılmaz şekilde, atalarımızın taşıdığı izlere göre sol ve sağ elini kullananların sayısını karşılaştırdığımızda, bugün gördüğümüz %10'luk oran gibi, 10'da 1 oranı görülüyor. Homo Habilis çenesi, sağ el yatkınlığı için en eski kanıtları sunduğu için önem kazanıyor. Ayrıca bu örnek, önemli bir beyin organizasyonunun insanlarda en az 1.8 milyon yıl önce meydana geldiğini ileri sürdüğü için de önemlidir.

Bir dahaki sefere dişlerinizi fırçalarken, kısa mesaj gönderirken veya bir başkasına beşlik çakarken bunların kökeni aklınıza gelebilir.

Berfin Dağ

Referanslar
1. The Conversation, "Why are the most people right handed?"

<http://theconversation.com/why-are-most-people-right-handed-the-answer-may-be-in-the-mouths-of-our-ancestors-69712>

2. bbc.com, "The mystery of why left handers are so much rarer"

<http://www.bbc.com/future/story/20160930-the-mystery-of-why-left-handers-are-so-much-rarer>