Canlılık ve Metabolizma

Doğada var olan kimyasal yapı ve bileşenlerin, canlı olarak tanımlanabilmesi için sahip olmaları gereken belli başlı fiziksel, biyolojik ve kimyasal kriterlere ihtiyaç vardır. Bu şartların olmazsa olmazı “metabolizma ve metabolik faaliyet” tanımlarına değinmeden önce canlı/cansız ayrımını netleştirerek başlayalım.

Canlılık Nedir?

Can, ruh, töz vb. ifadelerle anılan ve oldukça uzun süre felsefe alanında kuramsal bir çerçevede tartışılan bu sorunsal, neredeyse düşünen insanın varlığıyla yaşıttır. Gelişen bilim ve teknolojinin ışığında; güncel son tanımını kazanan canlılık kavramı;

Tabiatta gözlemlenebilen kimyasal bileşenlerin; biyokimyasal bir motivasyonla, kimyanın statik döngüsünün dışına çıkabildiği, büyüyüp gelişebildiği, çevresel ve içsel uyaranlara tepki gösterebildiği, belli bir organizasyon planı dahilinde; üreme, iç dengeyi koruma, adapte olma, enerji temin etme ve tüm bunlara altyapı oluşturan metabolik faaliyetleri gerçekleştirme kabiliyeti sergileyebilenlerine canlı diyoruz.

-rigin-of-ife-728x728

Metabolizma

Canlılardayaşamın korunması, sürüdürülmesi ve geliştirilmesi için gerçekleştirilen kimyasal tepkimeler bütününe metabolizma denir. Metabolizma kavramı, üç aşamalı bir zincirin çatı veya birleştirici terimidir ve Anabolizma ile Katabolizma arasındaki dengeyi ifade eder. Tüm canlı organizmalar, büyüme, gelişme, ısı kontrolü, hareket, çoğalma vb. etkinliklerin devamı için dış ortamdan temel bazı maddeler almak, bunları işleyip dönüştürmek ve iç çevrelerinde oluşan atıkları da uzaklaştırmak zorundadırlar.

Anabolizma (özümleme)

Basit moleküllerin dış çevreden temin edilerek, kompleks bileşenlere dönüştürülmesinden, yapısal eleman veya enerji kaynağı olarak kullanılmasına kadar geçen süreçleri ifade eder. Anabolik reaksiyonlar, sıklıkla sentez temelli yapım reaksiyonları olduğundan enerjiye gereksinim duyarlar.

(Enerji tüketen reaksiyonlar, biyokimya jargonunda endergonik olarak adlandırılmaktadır.)

Anabolizmaya örnek olarak; tüm canlı sistemlerdeki nükleik asit sentezleri, basit şekerlerin kompleks şekerlere dönüşüm reaksiyonları, protein sentezi ve klorofil pigmenti bulunduran canlılarda fotosentez reaksiyonlar verilebilir.

Katabolizma (yadımlama)

Metabolizmanın, yıkım reaksiyonlarını kapsayan kısmıdır. Canlıların, kompleks molekülleri gerek yapısal kullanım, gerekse enerji üretimi için muhtelif yolaklar üzerinden parçalama, ayrıştırma, indirgeme  gibi reaksiyonlarının bütünü bu grupta değerlendirilir. Katabolik reaksiyonlar sonucunda sıklıkla ortaya ısı veya kimyasal enerji çıkışı olur. Organizma bu ısı ve enerjiyi, temel enerji molekülleri olan ATP (Adenozin trifosfat), Kreatin Fosfat vs. sentezinde kullanabilirken; depolanması kolay, enerji yükü fazla; yağ, glikojen gibi bileşenlerin sentezinde de değerlendirebilir.

(Enerji üreten veya açığa çıkaran reaksiyonlar, biyokimya jargonunda egzergonik/ekzergonik olarak adlandırılmaktadır.)

Katabolizmaya örnek olarak; Fermantasyon, solunum ve her çeşit sindirim gösterilebilir.

Son olarak; bunların dışında, canlı organizmanın büyüme, çoğalma gibi ileri fonksiyonları askıya alarak, yalnızca temel yaşamsal işlevlerini yürütebildiği/karşılayabildiği  istirahate yakın kondisyona da bazal metabolizma denir ki; insanda "uyku halini" bu duruma örnek gösterebiliriz.

Bir başka yazımızda türümüzün (H.Sapiens) metabolik faaliyetlerinden bahsederek devam edeceğiz.

Dr. Sercan Özaydın

Sercan Özaydın

Seksenlerin başında o yılın mahsulüne tepki olarak doğar. Hiç bir denize komşu olmayan 4 ıslak şehirde büyür. Çok insan tanır, pek azıyla tanışmıştır oysa. Bilimle bakar, kurguyla görür. Gezer, yazar, okur, paylaşır, güler. Tıp Doktoru, Yönetici, Sinirbilim, Psikoterapi, Sosyoloji, Strateji/Planlama, Yazar.

Sercan Özaydın 8 makale yazdıSercan Özaydın tarafından yazılan tüm makaleleri gör